"Na początku był pokój, w nim stół, krzesło i dyrektor Artur Taube"

Rok 1945 był rokiem tworzenia. Żadne słowa nie są w stanie oddać jego gorączkowej atmosfery wyzwalającej w ludziach niebywałą energię do budowania niemal z niczego, niemal od podstaw nowego życia. (...)

Takim właśnie entuzjastom zawdzięcza swe powstanie Państwowa Średnia Szkoła Muzyczna w Krakowie.

Dyrektor Artur Taube, znany pianista i pedagog, otrzymał wspomniany na wstępie pokój przy ulicy Basztowej oraz akt urzędowy z ówczesnego Minsterstwa Kultury i Sztuki powołujący placówkę. Reszta należała do niego i kilku pedagogów. Jednym z nich była Wanda Waliszewska. Cytat z jej wspomnień zanotowanych przed trzydziestu laty przez red. Jerzego Parzyńskiego rozpoczął ten rys historyczny zasłużonej dla polskiego życia muzycznego Szkoły.

By poznać choć w części trud tworzenia, sięgnijmy do tych wspomnień raz jeszcze. Wanda Waliszewska tak opisuje pierwszy egazmin wstępny:
" Kojarzy mi się to z wyobrażeniem o stworzeniu świata, który - jak mnie kiedyś uczono - powstał z chaosu. Trudno sobie dziś wyobrazić ten tłum kandydatów w wielku od 10 do 30 lat, pragnących za wszelką cenę dostać się do Szkoły. Były tam dorosłe pannice, "wykonujące" rapsodie Liszta i dzieciaki dukające "wlazkotki". Zaledwie kilkunastu kandydatów z prawdziwego zdarzenia. Jakże trudne zadanie dla komisji, która miała wybierać nie wiedzieć w czym, a która jednak - tak jak kandydaci - chciała za wszelką cenę stworzyć szkołę - z niczego. Można było załamać się sto razy. Podtrzymywały nas na duchu niezachwiana pogoda, humor i niezwykły dowcip dyrektora Taubego". (...)

Z czasem Szkoła zyskiwała nowe pomieszczenia, z reguły nieodpowiednie i położone w różnych punktach miasta. I tak lekcje, prócz słynnego pokoju przy Basztowej i mieszkań pedagogów, odbywały się w Liceum im. Nowodworskiego przy Placu na Groblach, przy Placu Inwalidów, przy ul. Szerokiej. Sytuacja się poprawiła, gdy Szkole przydzielono część dawnych koszar przy Warszawskiej 24, tam też mieściła się Państowa Wyższa Szkoła Muzyczna. Wkrótce jednak obie placówki ustąpić musiały miejsca Politechnice. Średnia Szkoła Muzyczna mieściła się przez krótki czas przy Szerokiej 2, a kolejna przeprowadzka w 1951 roku usytuowała ją w klasztorze SS. Miłosierdzia przy Warszawskiej 11. Wreszcie w 1977 roku, po przeszło dwudziestu latach istnienia, Szkoła otrzymała własne lokum. Powróciła na ulicę Basztową 9, do jednego z budynków dawnego Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń od Ognia, w którego okazałej siedzibie przy Basztowej 6 i 8 znalazły schronienie również dwie inne szkoły kształcące muzyków: Państwowa Podstawowa Szkoła Muzyczna i Państwowe Liceum Muzyczne założone w 1946 roku również przez Artura Taubego. W tym budynku wyremotowanym i odpowiednio zaadaptowanym, choć niestety położonym w jednym z najruchliwszych punktów Krakowa Szkoła mieści się do dziś. Nie tylko baza lokalowa ulegała zmianie. Zmieniali się również dyrektorzy.

Artur Taube prowadził Szkołę przez cztery najtrudniejsze organizacyjnie lata, kiedy to środki finansowe zdobywano na bieżąco w formie doraźnych zapomóg z puli centralnych władz szkolnych lub z kasy miejskiej, bądź dzięki energicznej działalności Komitetu Rodzicielskiego. Pierwszy budżet i stałą dotację przyznano Szkole w 1949 roku.

Ale wówczas dyrektorem był już Kazimierz Krzyształowicz, wielce zasłużony dla krakowskiej muzyki pianista i pedagog. Jego dyrekcja trwała zaledwie rok, w 1950 roku objął bowiem klasę fortepianu w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej, natomiast Średnią Szkołę objęła na dwa lata również pianistka, Maria Ogilbianka, a rok szkolny 1952/1953 to dyrektura Bronisława Rutkowskiego pełniącego jednocześnie obowiązki prorektora Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej.

We wrześniu 1953 roku dyrektorem Szkoły został Juliusz Weber. Tę funkcję pełnił przez siedemnaście lat, do czerwca 1971 roku, i chociaż nie były to lata łatwe, potrafił zapewnić Szkole tak potrzebną w procesie nauczania stabilizację. Z perspektywy czasu można też stwierdzić, że był to okres wielkiego rozkwitu Średniej Szkoły. Jego następcy nic z jego dzieła nie uronili, bo też sami w tej szkole wyrośli, a po ukończeniu studniów i sprawdzeniu się w pracy zawodowej w różnych nurtach muzycznego życia Krakowa, podjęli trud kierowania Państwową Szkołą Muzyczną II stopnia - bo taką nazwę nosiła od 1966 roku, choć w pamięci jej wychowanków zawsze pozostanie Średnią.

Po przejściu na emeryturę Juliusza Webera, zastąpił go w roku szkolnym 1971/1972 Eugeniusz Pabian. On to kierował remontem i adaptacją budynku przy ul. Basztowej 9, a potem przenosinami do nowego gmachu. On też rozpoczął starania o wyposażenie Szkoły w organy niezbędne do prowadzenia nauczania gry na tym instrumencie. Wybudowała je, dzięki finansowej pomocy Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa, niemiecka firma Sauer. Uroczyste oddanie do użytku nowego instrumentu odbyło się w październiku 1977 roku. Od miesiąca dyrektorem Szkoły był wówczas kolejny jej wychowanek Aleksander Tippe, dotąd wizytator szkół artystycznych (zmienił go na tym stanowisku Eugeniusz Pabian). Dzięki zabiegom nowego dyrektora Szkoła otrzymała patrona. Nadano jej imię Władysława Żeleńskiego, wybitnego kompozytora, założyciela i długoletniego dyrektora Konserwatorium Towarzystwa Muzycznego w Krakowie.

16 czerwca 1979 roku odbyła się w Szkole uroczystość, w czasie której nastąpił akt nadania imienia patrona oraz odsłonięto jego popiersie dłuta J. Śliwy, ufundowane przez władze miejskie. Szkoła otrzymała też sztandar, dar Towarzystwa Muzycznego w Krakowie, którego Żeleński był niegdyś prezesem. Okolicznościowe koncerty wypełniła muzyka kameralna, chóralna i symfoniczna patrona Szkoły, będąca odtąd w stałej orbicie zainteresowań uczniów i pedagogów. Intencją Szkoły było i jest gromadzenie pamiątek po Władysławie Żeleńskim. Część z nich, np. ozdobną pałeczkę dyrygencką otrzymaną przez Żeleńskiego w 1879 roku na zakończenie jego działalności w Warszawskim Towarzystwie Muzycznym, podarowali jego żyjący potomkowie, część - np. rękopis partytury Koncertu fortepianowego Es-dur - została zakupiona przez Szkołę. W posiadaniu Szkoły jest również egzemplarz "Nauka pierwszych zasad muzyki" autorstwa Władysława Żeleńskiego wydany w 1898 roku.

W 1991 roku Aleksander Tippe przeszedł na emeryturę i po raz pierwszy ogłoszony został konkurs na dyrektora Szkoły.

W wyniku konkursu dyrektorem Szkoły został Stefan Wojtas - pianista i pedagog. Blisko trzydzieści lat temu ukończył Średnią Szkołę, ale rozstał się z nią jedynie na czas studiów w Akademii Muzycznej. Już na roku dyplomowym podjął pracę pedagogiczną w Średniej Szkole Muzycznej łącząc ją później z pracą w Akademii. Jego dyrektura to porządkowanie i dalszy rozwój Szkoły. A więc w sprawach dnia codziennego bieżące remonty i gospodarskie doglądanie wszystkich trybów szkolnego mechanizmu, a w zakresie nauczania stałe, uporczywe podnoszenie poziomu, jego jakości i wszechstronności. Szkoła wypiękniała, a wysiłek dyrekcji i grona pedagogicznego daje ciekawe efekty artystyczne.

Mówiąc o ludziach, którzy kierując Szkołą wywierali piętno na jej obliczu, nie sposób pominąć muzyków pełniących przez lata funkcję zastępcy dyrektora. Stefan Smiczka od 1951 roku przez dwadzieścia lat był duszą Szkoły. Jego bezgranicznego oddania uczniom i muzyce i jego zasług nie da się wyrazić w kilku zdaniach. Więcej powiedzą o tym wspomnienia absolentów Szkoły, z których każdy zachował go we wdzięcznej pamięci. Godne następczynie znalazł Stefan Smiczka w Domiceli Dąbrowskiej-Łuciuk, która przez siedemnaście lat - od 1971 do 1987 roku nie szczędziła sił ni czasu w pełnej poświęcenia pracy z młodzieżą, a także Zdzisławie Zielińskiej-Różewicz pełniącej funkcję zastępcy dyrektora od 1984 do 1992 roku. Ich tracycje podtrzymuje obecnie Ewa Nowak.

Wyniki pracy dydaktycznej zależą w dużym stopniu od tego, kto uczy. Szkoła miała i ma do dziś szczęście do wspaniałych pedagogów. Uczyli w niej najlepsi: Zbigniew Drzewiecki, Eugenia Umińska, Halina Czerny -Stefańska, Henryk Sztompka, Kazimiera Terterowa, Ludwik Stefański, Bronisław Rutkowski, Halina Ekierówna, Stanisława Argasińska, Józef Chwedczuk, Maria Dziewulska, Maria Modrakowska, Franciszek Skołyszewski, Aleksander Frączkiewicz, Jan Hoffman, Bronisław Romaniszyn, Jerzy Katlewicz, Jan Jargoń. To zaledwie kilkanaście nazwisk, pełna lista pedagogów Szkoły, którzy odgrywali i odgrywają wielce znaczącą rolę w kształtowaniu polskiej kultury muzycznej, nazwisk znanych ogólnie z afiszów koncertowych, wydawnictw i prac naukowych, byłaby bardzo długa.

Od chwili powstania Szkoły isntniały trzy wydziały: instrumentalny, wokalny i instruktorski, który od 1957 roku nosił nazwę wychowania muzycznego wraz z sekcją teorii i rytmiki. W roku szkolnym 1971/1972 zlikwidowano wychowanie muzyczne i wydziały zamieniono na sekcje. Kształcono więc w sekcjach: instrumentalnej, wokalnej i rytmicznej. Po kolejnej reorganizacji PSM II stopnia kształci dzić młodzież na wydziale instrumentalnym obejmującym cztery sekcje:
- instrumentów klawiszowych (fortepian, organy, klawesyn oraz Wydział Rytmiki),
- instrumentów smyczkowych (pełny zestaw instrumentów orkiestrowych oraz gitara i lutnia),
- instrumentów dętych, akordeonu i perkusji
oraz na wydziale wokalnym, który posiada również dział muzyki rozrywkowej, kształcący nie tylko wokalistów, ale i chętnych z wydziału instrumentalnego.

Najobszerniejsza jest lista wybitnych absolwentów, którzy w ciągu półwiecza wyrośli w Szkole. Wśród absolwentów starszego pokolenia są nazwiska wielu wybitnych dziś muzyków - kompozytorów, dyrygentów, wykonawców o światowej i europejskiej sławie.

Niemal od początku istnienia Szkoły uczniowie brali udział w różnego rodzaju prezentacjach artystycznych. Przed blisko pół wiekiem była to odpowiedź na panujący powszechnie głód kulturalny. Młodzi muzycy grali w salach koncertowych i wiejskich domach kultury, na akademiach i w czasie audycji umuzykalniających, w szkołach, w świetlicach instytucji państwowych i hotelach pracowniczych. Społecznego rezonansu tych artystycznych poczynań nie sposób przecenić. Tradycja tego typu działalności żywa jest w Szkole do dziś. Ale działalność koncertowa Szkoły byla znacznie szersza. W 1953 roku odbyła się pierwsza audycja uczniów w Polskim Radiu. Odtąd uczniowie i zespoły szkolne regularnie gościły na antenie radiowej krakowskiej i ogólnopolskiej. W roku szkolnym 1953/1954 powstała w Szkole Orkiestra Symfoniczna, która pod batutą kolejno: Stanisława Gałońskiego, Mariana Lidy, Krzysztofa Missony, Jerzego Salwarowskiego, Andrzeja Kisielewskiego, Tomasza Lidy, Jerzego Jamińskiego, Małgorzaty Bińczyckiej, Joanny Nowickiej, Krzysztofa Dziewięckiego i Stanisława Krawczyńskiego do dziś odnosi sukcesy w kraju i za granicą, wspomagana dzielnie przez chór, który po Stanisławie Gałońskim prowadzili kolejno: Lucjan Laprus, Ewa Michnik i Bogusław Grzybek. Zachowane w szkolnym archiwum recenzje zgodnie podkreślają wysoki poziom młodych muzyków, zarówno solistów jak i zespołów.

W 1959 roku Szkoła nawiązała kontakty zagraniczne. Koncertowa podróż do Czechosłowacji - koncerty odbyły się w praskim Konserwatorium i Ośrodku polskim - oraz do Austrii - do Linzu i Wiednia - zakończyła się sukcesem. Prasa austriacka pisała: "Była to naprawdę wielka atrakcja i zaskoczenie, gdy młodzi krakowscy artyści wystąpili na koncercie wywołując podziw i zdumienie". W 1962 roku w Wiedniu i Linzu koncertowała kameralna orkiestra szkolna wraz z solistami, w 1964 krakowscy młodzi muzycy występowali w NRD - w Weimarze, Dreźnie, Jenie i Eisenau.

Rok 1966 - znów koncerty w Wiedniu i Linzu oraz Debreczynie, 1974 - wyjazdy koncertowe do Szwecji, 1981 - koncerty w Bułgarii powtórzone potem w 1984 roku, 1983 - wyjazd chóru do Włoch na międzynarodowy konkurs do Loreto uwieńczony złotym medalem i koncertami w Recanti, Asyżu i Watykanie.

1986 rok to koncerty w Jugosławii, 1988 w RFN, 1992 we Lwowie wspólnie z orkiestrą tamtejszej filharmonii, a także w Brnie, Wendelstein, Norymberdze, Rastatt i Pradze.

Jeśli dodać do tego nagrody zdobyte w Ogólnopolskim Turnieju Chórów "Legnica Cantat", liczne a nie wymienione tu koncerty w kraju z programami, jakich nie powstydziłyby się zawodowe zespoły, płyty nagrane przez szkolne zespoły, audycje telewizyjne z udziałem uczniów - obraz artystycznych działań Szkoły jawi się bogaty i różnorodny.

Trudno jest wymienić wszystkie ważne wydarzenia z życia Szkoły. Pewne jest, że nawet najbardziej skrupulatne zestawienie faktów nie odda jej atmosfery. Jedno nie ulega wątpliwości - w tej Szkole dojrzewali i dojrzewają po dziś dzień prawdziwi miłośnicy muzyki.

Żródło: Folder wydany z okazji 50-lecia PSM II st. w Krakowie, red. Anna Woźniakowska

Minigaleria zdjęć szkoły dziś: